Debaty sejmoweII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie postępowań cywilnych i karnych ujawniających wykorzystywanie przez wielkie korporacje handlowe nadrzędnej pozycji materialnej w celu osiągania zysków kosztem interesów małych i średnich przedsiębiorstw

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację Posła Jacka Kasprzyka z dnia 18 lipca 2005 r. Nr SPS-0202-10492/05, skierowaną do Ministra Sprawiedliwości, w sprawie postępowań cywilnych i karnych ujawniających wykorzystywanie przez wielkie korporacje handlowe nadrzędnej pozycji materialnej w celu osiągania zysków kosztem interesów małych i średnich przedsiębiorstw, uprzejmie informuję, że Prokuratura Okręgowa w Poznaniu kontynuuje wszczęte w dniu 18 stycznia 2005 r. śledztwo Nr V Ds 6/05 w sprawie popełnienia przez członków Zarządu Jeronimo Martins Dystrybucja Sp. z o.o. z siedzibą w Poznaniu, prowadzącej sieć sklepów ˝Biedronka˝, przestępstw polegających na naruszaniu praw pracowniczych, tj. o czyny z art. 218 § 1 k.k. i art. 220 § 1 k.k.    Z uwagi na fakt, że postępowanie to objęło swoim przedmiotem placówki handlowe z terenu całego kraju, do śledztwa dołączono postępowania prowadzone m.in. przez Prokuratury Rejonowe w Gorzowie Wlkp., Słubicach, Rzepinie, Olsztynie i inne, jak również kolejne zawiadomienia o przestępstwie składane przez Państwową Inspekcję Pracy, zawierające protokoły pokontrolne z przeprowadzonych inspekcji w zakresie naruszenia praw pracowniczych oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.    W toku postępowania ustalono strukturę funkcjonowania spółki JMD oraz sieci sklepów ˝Biedronka˝, z której wynika, że każdy kierownik placówki handlowej podlegał bezpośrednio kierownikowi rejonu, a ten kierownikowi regionu, którym zwykle był obywatel Portugalii.    Aktualnie trwają dalsze czynności procesowe w postaci przesłuchań świadków, byłych i obecnych pracowników sklepów ˝Biedronka˝, które wykonywane są w ramach pomocy prawnych na terenie całego kraju.    Ponadto w dniu 2 maja 2005 r. przedstawiciel Stowarzyszenia Poszkodowanych przez Jeronimo Martins Dystrybucja złożył zawiadomienie o przestępstwie dotyczące nieumyślnego spowodowania śmierci Anety Glińskiej - pracownicy sklepu ˝Biedronka˝ w Ustce, oraz podniósł, że Zarząd JMD Sp. z o.o. rażąco naruszał zasady bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, badań profilaktycznych i sprawowania opieki medycznej nad pracownikami.    Nadto wskazał, że Zarząd, rozpoczynając działalność gospodarczą w Polsce, podał niepełne i nierzetelne dane, które nie zawierały informacji o środkach i procedurach przyjętych dla spełnienia wymagań wynikających z przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, w szczególności poprzez pominięcie w nich faktycznego sposobu i środków stosowanych przy rozładunku towarów.    Spowodowało to brak prawidłowych środków technicznych do rozładunku towarów i w konsekwencji doprowadziło do ręcznego przemieszczania towarów o masie przekraczającej ustalone normy prawne. Tym samym - zdaniem zawiadamiającego - Zarząd spółki JMD naraził wszystkich pracowników sklepów ˝Biedronka˝ na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Podniesione przez pełnomocnika Stowarzyszenia okoliczności również podlegają szczegółowej weryfikacji.    W toku śledztwa członkowie Zarządu nadesłali do Komendy Wojewódzkiej Policji w Poznaniu wykaz osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo i higienę pracy oraz wykaz osób zatrudnionych w Spółce z o.o. JMD na stanowiskach kierowników regionów, którzy byli odpowiedzialni za zatrudnianie i ewidencjonowanie czasu pracy w poszczególnych sklepach. Z uwagi na fakt, że zachodzi konieczność przesłuchania wszystkich wymienionych osób odpowiedzialnych za zatrudnienie i przestrzeganie warunków bezpieczeństwa i higieny pracy w sklepach ˝Biedronka˝, a zamieszkują one na terenie całego kraju, czynności te będą wykonywane w ramach pomocy prawnej, co wpłynie na ich długotrwałość.    Ponadto Państwowa Inspekcja Pracy w Poznaniu sporządziła dla celów prowadzonego postępowania przygotowawczego raport w zakresie naruszania praw pracowniczych oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, stwierdzonych w wyniku prowadzonych kontroli na terenie sklepów ˝Biedronka˝. Raport ten wykazał, jaki charakter miały naruszenia praw pracowniczych i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz kto jest za nie odpowiedzialny.    Zobowiązano się również do nadesłania kserokopii protokołów przesłuchań członków Zarządu spółki Jeronimo Martins Dystrybucja, sporządzonych w toku postępowań kontrolnych. Protokoły te pozwolą na ustalenie aktualnych adresów tych osób oraz na wykazanie, jakie funkcje członkowie ci pełnili w spółce i za co ponoszą odpowiedzialność w zakresie nadzoru nad funkcjonowaniem sieci sklepów ˝Biedronka˝.    Aktualnie śledztwo, którego czas trwania przedłużono postanowieniem Prokuratora Apelacyjnego w Poznaniu do dnia 20 listopada 2005 r., zmierza do jednoznacznego ustalenia, kto podejmował w spółce decyzje o niewłaściwym ewidencjonowaniu czasu pracy pracowników, niewypłacaniu im wynagrodzeń z tytułu zatrudniania poza godzinami pracy przewidzianymi w umowach o pracę, jak również kto nakazywał pracownikom wykonywanie pracy naruszającej zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, w tym między innymi rozładunku towarów bez użycia odpowiedniego sprzętu.    Śledztwo prowadzone jest wnikliwie i szczegółowo w celu wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy. Ponadto zarówno prokuratura, jak i Państwowa Inspekcja Pracy podejmują w sprawie wszelkie możliwe działania zmierzające do ochrony interesów osób pokrzywdzonych i do właściwej reprezentacji ich interesów w toku tego postępowania.    Odnośnie do natomiast sieci sklepów ˝Żabka Polska˝ S.A. uprzejmie informuję, że Prokuratura Rejonowa Poznań-Stare Miasto prowadzi pod nadzorem I Wydziału Prokuratury Okręgowej w Poznaniu śledztwo Nr 1 Ds 1328/03 w sprawie podejrzenia popełnienia przestępstw związanych z działalnością sieci handlowej ˝Żabka Polska˝ S.A.    Postępowanie to, wszczęte postanowieniem z dnia 19 maja 2003 r., o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. dotyczy w szczególności doprowadzenia podstępem, wbrew zasadzie swobody zawierania umów, byłych ajentów sieci handlowej do zawarcia niekorzystnych umów, w toku realizacji których przy okresowych rozliczeniach dochodziło do nieprawidłowości powodujących nieuzasadnione, powiększające się zadłużenie wobec spółki, co następnie pozwalało na dochodzenie tego nieuzasadnionego roszczenia za pomocą wypełnionego weksla in blanco.    W przedmiotowej sprawie zawiadomienia złożyło 18 pokrzywdzonych. W toku postępowania przesłuchano w charakterze świadków pracowników firmy ˝Żabka Polska˝ S.A.: głównego księgowego - Dorotę J. na temat mechanizmów rozliczeń i kontroli skarbowych, radcę prawnego - Tadeusza M. na okoliczność szkoleń kandydatów na ajentów, sposobu podejmowania przez nich współpracy z firmą, tj. umów zawieranych między tymi podmiotami i ich dobrowolności, porozumień wekslowych oraz weksli in blanco stanowiących zabezpieczenie roszczeń spółki, a także specjalistę ds. windykacji - Grzegorza K. w celu wskazania sposobu badania reklamacji ajentów, egzekwowania należności, nawiązywania współpracy, prowadzonych przeciwko osobom pokrzywdzonym postępowań windykacyjnych oraz ewentualnych rozbieżności występujących w dokumentach księgowych.    Uzyskano również dokumentację dotyczącą pokrzywdzonych działaniami ˝Żabki Polskiej˝ S.A. w postaci kserokopii umów zawartych z tymi osobami, sposobu ich rozwiązania, porozumień wekslowych zawieranych przez te osoby z wyżej wymienioną firmą oraz prowadzonych przeciwko nim postępowań sądowych. Wreszcie wykonano czynności w ramach pomocy prawnej z udziałem osób pokrzywdzonych na terenie całego kraju.    Nadto w dniu 24 grudnia 2003 r. Prokurator Rejonowy Poznań-Stare Miasto zwrócił się do Izby Skarbowej w Poznaniu o przeprowadzenie kompleksowej kontroli skarbowej zarówno w firmie ˝Żabka Polska˝ S.A., jak i u byłych ajentów tej firmy. Cele przeprowadzenia tzw. kontroli krzyżowej to ustalenie prawidłowości rozliczeń podatkowych w zakresie zarówno podatku VAT, jak i podatku dochodowego, i określenie, czy firma ˝Żabka Polska˝ S.A. poprzez nieterminowe wystawianie faktur, a w szczególności nieterminowe i częste ich korygowanie oraz obowiązujący system wynagrodzeń nie przerzucała ciężarów podatkowych na swoich ajentów, zwiększając tym samym ich zadłużenie wobec firmy.    Zawnioskowanie kontroli skarbowej uzasadniał zgromadzony w toku postępowania materiał dowodowy, a w szczególności nadesłane do Prokuratury Rejonowej Poznań-Stare Miasto przez osoby pokrzywdzone faktury i inne dokumenty finansowe wymagające kompleksowej oceny i porównania ich z dokumentacją jaką dysponuje firma ˝Żabka Polska˝ S.A.    Ze względu na czas trwania kontroli, jej znaczenie oraz rozległy charakter, do czasu jej zakończenia postępowanie karne w tej sprawie w dniu 28 grudnia 2003 r. zawieszono i stan taki trwa do chwili obecnej.    Z uwagi na skomplikowaną tematykę badania oraz zakres terytorialny przekraczający kompetencje Izby Skarbowej w Poznaniu, bezpośrednie czynności kontrolne - w uzgodnieniu z Ministerstwem Finansów - zostały zlecone właściwym miejscowo Urzędom Kontroli Skarbowej, przy czym terminy realizacji uzależnione są dodatkowo od własnych zadań planowych Urzędu Kontroli Skarbowej.    Fakt dalszego zawieszenia postępowania w tej sprawie uzasadnia przede wszystkim brak wyników wspomnianej kontroli krzyżowej, a zwłaszcza jej wniosków końcowych, co stanowi długotrwałą przeszkodę uniemożliwiającą ukierunkowanie postępowania i zaplanowanie dalszych czynności procesowych.    Do chwili obecnej zdołano uzyskać, po wielokrotnych monitach, jedynie część tej dokumentacji oraz materiały spraw sądowych, jakie prowadzone były przeciwko poszczególnym ajentom w sądach cywilnych.    Niezależnie od powyższych trudności obiektywnych, prokuratura podejmie wszelkie starania dla zapewnienia sprawnego zgromadzenia materiału dowodowego pozwalającego na właściwą ocenę karnoprawną stosowanej praktyki przez sieć handlową ˝Żabka˝.    Dodatkowo informuję, że w 2003 r. II Wydział Postępowania Sądowego Prokuratury Okręgowej w Poznaniu (II Pc 249/03) prowadził czynności wyjaśniające, zmierzające do oceny - w kontekście obowiązujących przepisów cywilnych - umów zawieranych przez firmę ˝Żabka Polska˝ S.A. z ajentami prowadzonej przez tę firmę sieci handlowej.    Przeprowadzona analiza wymienionej w piśmie dokumentacji wykazała, że umowy zawierane z ajentami spełniają przesłanki umowy franchisingu handlowego, nieregulowanej przepisami kodeksu cywilnego, których możliwość zawierania znajduje oparcie w treści przepisu art. 3531 k.c.    Taka ocena umów wynikała również z treści wyroku Sądu Rejonowego w Poznaniu - X Wydział Pracy, wydanego po rozpoznaniu pod sygn. X P 5981/02 powództw, między innymi osób, które złożyły do prokuratury zawiadomienia o przestępstwie, o ustalenie istnienia umowy o pracę i wynagrodzenie. Sąd ten wyrokiem z dnia 7 lipca 2003 r. oddalił wniesione powództwa. Taki pogląd zaprezentowany został również w wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu w sprawach sygn. XII C 237/2002 oraz sygn. XII C 569/2002 z powództw ˝Żabki Polskiej˝ S.A. w Poznaniu przeciwko Barbarze i Adamowi Sz. oraz Jolancie i Łukaszowi D. o zapłatę.    W ramach tych postępowań Sąd Okręgowy w Poznaniu, z uwagi na roszczenia powoda - wierzyciela wekslowego przeciwko wystawcy weksla niezupełnego, dokonywał w związku z podnoszonymi przez pozwanych zarzutami oceny, czy weksle uzupełniane były zgodnie z zawartymi porozumieniami, a także umową stron. W sprawach tych przedmiotem rozpoznania sądu były roszczenia powoda jako wierzyciela wekslowego przeciwko wystawcom weksla in blanco.    Prokuratura Okręgowa w Poznaniu w ramach postępowania II Pc 149/03 nie ujawniła okoliczności, wskutek których orzeczenia te należałoby uznać za wydane z naruszeniem prawa. Nie ujawniono również przesłanek do kwestionowania ważności umów zawieranych z ajentami przez ˝Żabkę Polską˝ S.A.    Przeprowadzone czynności wyjaśniające, zmierzające do ustalenia, czy istnieją przesłanki do skierowania ewentualnych powództw w celu ich unieważnienia, nie doprowadziły do ujawnienia takich okoliczności, jak również do chwili obecnej Wydział Postępowania Sądowego Prokuratury Okręgowej w Poznaniu nie znalazł się w posiadaniu dokumentacji, w świetle której zachodziłyby podstawy do skierowania takich powództw. Z takimi żądaniami nie zwróciły się bowiem konkretne osoby fizyczne - ajenci, jak również nie przekazano ewentualnych ustaleń z prowadzonych postępowań karnych, w świetle których zachodziłyby podstawy do inicjowania takich działań.    Nie zgłaszano również udziału w postępowaniach cywilnych zawisłych przed Sądem Okręgowym w Poznaniu z powództw ˝Żabki Polskiej˝ S.A. przeciwko ajentom. W okresie objętym analizą nie wpłynęły w tych sprawach zawiadomienia z sądu, skierowane w trybie art. 59 k.p.c., dotyczące postępowania, jak również wnioski o zgłoszenie udziału przez prokuratora bądź złożenia przez niego środka zaskarżenia od wydanego nakazu zapłaty od osób, które łączyła z firmą ˝Żabka Polska˝ S.A. umowa o współpracy.    Skoro w ramach czynności wyjaśniających, przeprowadzonych pod sygn. II Pc 249/03, nie stwierdzono przesłanek do kwestionowania ważności zawieranych z konkretnymi ajentami umów, a jednocześnie nie ustalono wobec braku tego typu informacji w konkretnych przypadkach, iż zachodzi podejrzenie, że weksle są wypełnione niezgodnie z porozumieniami stron ze względu na inną treść umowy i inny zakres roszczeń z tytułu rozliczeń, brak było podstaw do zgłoszenia przez prokuratora udziału na podstawie art. 7 k.p.c. w konkretnych zawisłych przed sądem postępowaniach.    Tym samym uznano, że jeżeli stany zadłużeń stron umów byłyby wynikiem nieprawidłowego obrotu fakturami, nieprawidłowych rozliczeń dokonywanych przez ˝Żabkę Polską˝ S.A., a więc wynikiem okoliczności, za które odpowiedzialności ajent nie ponosi, to jedynie ujawnienie takich stanów faktycznych mogłoby skutkować inicjowaniem przez prokuraturę procesów cywilnych bądź zgłoszeniem udziału w toczących się przed sądem postępowaniach.    Do chwili obecnej Wydział Postępowania Sądowego Prokuratury Okręgowej w Poznaniu informacji potwierdzających takie zarzuty nie uzyskał, tym samym więc nie znalazł się w posiadaniu danych wskazujących na naruszenie prawa, skutkujących zgłoszeniem udziału w toczących się postępowaniach cywilnych.    Jeżeli w toku postępowania karnego, którego dalszy bieg uzależniony jest od przedstawienia wniosków z kontroli skarbowych, ujawnią się okoliczności uzasadniające inicjatywę prokuratora, takie działania zostaną podjęte.    Odpowiadając na pytanie drugie interpelacji, dotyczące podejmowania przez prokuraturę działań cywilistycznych, mających na celu wspieranie obecnych i byłych pracowników sieci marketów ˝Biedronka˝, należących do Jeronimo Martins Dystrybucja Spółka z o.o. w Poznaniu, uprzejmie informuję, że po dokonaniu analizy tego zagadnienia w prokuraturach apelacyjnych ustalono, iż:    Na przestrzeni bieżącego roku prokuratorzy w sprawach dotyczących roszczeń pracowników sieci sklepów ˝Biedronka˝ podejmowali następujące działania:    - w 7 sprawach z urzędu zgłosili udział i uczestniczyli w postępowaniach sądowych wywołanych wniesieniem powództw przez pracowników (podjęli tego typu działania także w 4 sprawach dotyczących pracowników sieci marketów KAUFLAND);    - w 5 sprawach jest aktualnie rozważana przez prokuratorów kwestia podjęcia ww. działań w związku ze złożonymi przez pracowników do prokuratury wnioskami o przyjście im z pomocą w sprawach o zaległe wynagrodzenia za pracę, w tym głównie za przepracowane godziny nadliczbowe;    - w 4 sprawach prokuratorzy, wykorzystując ustalenia przeprowadzonych postępowań przygotowawczych, wytoczyli na rzecz pokrzywdzonych pracownic powództwa o zapłatę im zaległych wynagrodzeń za pracę;    - na skutek otrzymanego zawiadomienia od Rzecznika Praw Obywatelskich, jak też w następstwie wykorzystania informacji prasowych, w 4 sprawach zgłosili udział w postępowaniach sądowych wspierając pokrzywdzonych pracowników, zaś w 2 dalszych sprawach jest aktualnie rozważana możliwość zgłoszenia takiego udziału.    Niezależnie od wyżej wskazanych działań o charakterze procesowym, prokuratorzy na podstawie doniesień prasowych oraz ustaleń prowadzonych postępowań przygotowawczych 54 pracownikom sieci sklepów ˝Biedronka˝ udzielili pisemnych informacji oraz wyjaśnień co do możliwości i trybu dochodzenia przez nich roszczeń pracowniczych od pracodawcy.    W żadnym z powyższych 54 przypadków pouczeni pracownicy nie zwrócili się do prokuratury o ewentualne udzielenie im przez prokuratorów pomocy w dochodzeniu roszczeń w stosunku do Jeronimo Martins Dystrybucja Sp. z o.o. w Poznaniu.    Dostrzegając wagę problemu i celowość podejmowania przez prokuratorów różnorodnych działań cywilistycznych na rzecz pokrzywdzonych przez pracodawcę pracowników sieci sklepów ˝Biedronka˝ oraz sklepów należących do innych wielkich korporacji handlowych, niektórzy spośród Prokuratorów Apelacyjnych (np. w Białymstoku) wskazali podległym sobie jednostkom konieczność i potrzebę zintensyfikowania działań prokuratorskich w powyższym zakresie.    Reasumując zatem przedstawione wyżej ustalenia, należy stwierdzić, że wskazana kwestia jest w bieżącym zainteresowaniu prokuratury i są podejmowane przez prokuratorów różnego rodzaju czynności mające służyć ochronie interesów pracowników pracowniczych osób zatrudnionych w sieci sklepów ˝Biedronka˝.    Odnośnie do natomiast zakresu działań prowadzonych w tym zakresie przez Państwową Inspekcję Pracy Prokuratura Krajowa została poinformowana przez Zastępcę Głównego Inspektora Pracy Tomasza Gdowskiego w piśmie z dnia 9 sierpnia 2005 r. Nr GNP-188-072-35/05, z którego wynika, że czynności kontrolne w zakresie przestrzegania i egzekwowania przepisów prawa pracy, w tym bezpieczeństwa i higieny pracy w placówkach handlowych wielkopowierzchniowych, są stałym elementem programu działania Państwowej Inspekcji Pracy już od 1999 r. Obejmują one szeroki zakres zagadnień prawa pracy, w tym bezpieczeństwa i higieny pracy. Oprócz kontroli planowych, inspektorzy pracy rozpatrują na bieżąco skargi zgłaszane przez pracowników sklepów.    Ponadto dodatkowo w ubiegłym roku inspektorzy pracy przeprowadzili skomasowane kontrole sklepów sieci ˝Biedronka˝. Pozytywnie oceniono ich efektywność (przykładowo w latach 1999-2044 na skutek interwencji inspektorów pracy wyegzekwowano na rzecz ponad 19 tys. osób na kwotę przekraczającą 3,2 mln zł). Oprócz tego w wyniku kontroli skargowych oraz przeprowadzonych w sklepach należących do ˝Biedronki˝ i ˝Lidl˝ blisko 7 tys. osób otrzymało ponad 1,1 mln zł tytułem zaległych wynagrodzeń i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy.    Mając powyższe na uwadze, Zastępca Głównego Inspektora Pracy wskazał, że Państwowa Inspekcja Pracy jest przede wszystkim organem nadzoru i kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy. Dlatego też - przy obecnym, ciągle bardzo niezadowalającym stanie przestrzegania przepisów prawa pracy - nie ma możliwości skierowania działań inspektorów pracy w większym niż dotychczas zakresie na niezwykle czasochłonne wnoszenie pozwów oraz do stałego udziału w toczących się w ich wyniku postępowaniach sądowych.    Z poważaniem    Prokurator krajowy Karol Napierski    Warszawa, dnia 11 sierpnia 2005 r.